Jeszcze niedawno doświetlanie było traktowane jako rozwiązanie „na trudny czas” – sposób na przetrwanie zimy, uzupełnienie niedoborów światła, zabezpieczenie ciągłości produkcji. Dziś coraz wyraźniej widać, że jego rola jest znacznie głębsza. Doświetlanie przestaje być dodatkiem do technologii uprawy, a staje się jednym z kluczowych narzędzi zarządzania produkcją szklarniową.
Zmiana ta nie wynika wyłącznie z postępu technologicznego. Jej źródłem są przede wszystkim oczekiwania rynku, który coraz konsekwentniej domaga się dostępności świeżych, lokalnych warzyw przez cały rok. Jak zauważa dr Krzysztof Fatel (Grodan), „konsumenci chcą spożywać świeże owoce i warzywa praktycznie przez 12 miesięcy w roku”. W efekcie sezonowość – jeszcze niedawno naturalny element produkcji – zaczyna tracić swoje znaczenie.
Zdjęcie: Dr Krzysztof Fatel, Grodan: „Relacja pomiędzy kosztem energii a wartością rynkową produktu decyduje o opłacalności inwestycji w uprawę doświetlaną”.
Produkcja bez pauzy
Uprawy doświetlane wprowadzają do szklarni nową jakość: ciągłość. Dla producenta oznacza ona stabilność dostaw i większą przewidywalność biznesową, dla rynku – regularność podaży, a dla konsumenta – niezmienną dostępność produktu. Kluczowe staje się również przesunięcie ciężaru sprzedaży na okresy zimowe i wczesnowiosenne, kiedy ceny są najwyższe, a konkurencja ograniczona.
Choć koszty takiej produkcji pozostają wysokie, odpowiednio zaprojektowany system pozwala je zrównoważyć. „Mimo wysokich kosztów uprawy producenci mogą liczyć na lepsze przychody” – podkreśla dr Fatel. To właśnie relacja pomiędzy kosztem energii a wartością rynkową produktu coraz częściej decyduje o opłacalności całej strategii.
Jednocześnie nie sposób pominąć ryzyka. Jak zauważa Tomasz Krasowski (Hortico), „największym wyzwaniem upraw doświetlanych pozostają koszty energii elektrycznej”. To one wyznaczają dziś granice rozwoju i sprawiają, że każda decyzja technologiczna musi być poparta realną kalkulacją.
Zdjęcie: Tomasz Krasowski, Hortico: „Uprawa doświetlana ma przyszłość, pomimo wysokich kosztów energii elektrycznej. W przypadku Polski musimy wziąć też pod uwagę skalę naszego kraju i czas potrzebny na rozwój infrastruktury”.
LED: od oszczędności do sterowności
Rozwój upraw doświetlanych nie byłby możliwy bez zmiany technologicznej, jaką przyniosło oświetlenie LED. Początkowo jego przewagą była przede wszystkim energooszczędność. Z czasem jednak okazało się, że prawdziwą wartością LED-ów jest sterowność.
Światło przestało być jedynie źródłem energii dla fotosyntezy, a zaczęło pełnić rolę narzędzia wpływającego na tempo wzrostu, architekturę roślin i rytm produkcji. W praktyce oznacza to przejście od reaktywnego zarządzania uprawą do modelu, w którym warunki są projektowane z wyprzedzeniem.
Od kontroli klimatu do kontroli plonu
To przesunięcie szczególnie wyraźnie widać w codziennej praktyce produkcyjnej. Jak podkreśla Marta Repelewicz, wraz z doświadczeniem uprawa doświetlana staje się bardziej przewidywalna niż klasyczna. Kluczowe znaczenie ma tu spójne zarządzanie klimatem – temperaturą, wilgotnością i światłem.
W uprawie ogórka szczególnie istotna jest kontrola wilgotności. Odpowiednia praca na skraplaniu pozwala nie tylko ustabilizować warunki w szklarni, ale również ograniczyć presję chorób i zużycie energii. Efektem jest większa powtarzalność plonów i wyższa jakość owoców, także pod względem smaku.
Odmiana jako decyzja strategiczna
W uprawie pomidora doświetlanego wyzwania są inne, ale równie wymagające. Zimą kluczowe znaczenie zyskuje smak – element, który decyduje o wartości produktu na rynku. Jak podkreślają Katarzyna Tykowska-Duchovska i Anna Wojciechowska z De Ruiter, nie każda odmiana potrafi utrzymać wysoką jakość w warunkach sztucznego światła. Dlatego selekcja materiału roślinnego staje się decyzją strategiczną, a nie wyłącznie agronomiczną.
Zdjęcie: Katarzyna Tykowska-Duchovska i Anna Wojciechowska, De Ruiter: „Prowadzimy selekcję odmian, bo w uprawach zimowych bardzo ważne jest utrzymanie dobrego smaku przez odmianę. A nie każda odmiana potrafi to zrobić”.
Silny wigor, dobra zdolność wiązania owoców i stabilność parametrów jakościowych to cechy, które w uprawach doświetlanych mają dziś kluczowe znaczenie. Coraz częściej są one analizowane nie w oderwaniu od technologii, lecz w ścisłym powiązaniu z nią.
Dlatego wraz z rozwojem doświetlania zmienia się także sposób myślenia o odmianach. Nie są one już wybierane wyłącznie pod kątem potencjału plonowania w sezonie, ale coraz częściej z myślą o elastyczności produkcji w różnych cyklach.
Jak zauważa Krzysztof Floras (Enza Zaden), „decyzje hodowlane i produkcyjne muszą dziś uwzględniać nie tylko biologię rośliny, lecz także technologię, w której będzie funkcjonować. Coraz częściej producenci pytają o możliwość przejścia na doświetlanie jeszcze zanim faktycznie je wdrożą – traktując odmianę jako element długofalowej strategii, a nie jednego sezonu”.
Zdjęcie: Krzysztof Floras, Enza Zaden: „Odmiana jest elementem długofalowej strategii, dlatego wraz z decyzją o doświetlaniu, ogrodnicy analizują również dostępne odmiany”.
Technologia, która nie zastępuje biologii
Im bardziej zaawansowana staje się technologia, tym wyraźniej widać, że nie zastępuje ona biologii, lecz ją uwypukla. Dotyczy to również zapylania, gdzie – jak przypomina Damian Sturkowicz (Koppert Polska) – trzmiele postrzegają światło w zupełnie inny sposób niż ludzie. Bez odpowiedniego spektrum i właściwej wilgotności nawet najlepiej zaprojektowany system doświetlania nie spełni swojej roli.
Uprawa doświetlana jest więc systemem naczyń połączonych, w którym światło, klimat, woda, składniki pokarmowe i biologia roślin muszą pozostawać w równowadze.
Zdjęcie: Damian Sturkowicz, Koppert Polska: „Największym wyzwaniem przy sztucznych warunkach oświetleniowych jest to, że trzmiele widzą całkowicie inaczej niż ludzie. Do skutecznego zapylania potrzebują odpowiedniej ilości światła UV, czyli barwy niebieskiej oraz zielonej”.
Przyszłość pod kontrolą
Uprawy doświetlane niewątpliwie niosą ze sobą wyzwania, z kosztami energii na czele. Jednocześnie coraz wyraźniej widać, że są jednym z kluczowych kierunków rozwoju nowoczesnego ogrodnictwa szklarniowego. Nie dlatego, że zastępują naturę, lecz dlatego, że pozwalają ją precyzyjnie wspierać i kontrolować.
Światło staje się dziś czymś więcej niż technologią. Staje się narzędziem decyzyjnym – wpływającym na rytm produkcji, jakość plonu i stabilność całego systemu.
